
In dit nummer
De zomer is voorbij, de scholen zijn weer begonnen en u leest het derde nummer van
De Ratel voor dit jaar. Ik moest denken aan een uitspraak van
Huub Oosterhuis, theoloog en schrijver:
“Alles is al gezegd, maar de mens is in staat om het elke keer weer anders te formuleren.” Zo een gedachte past bij het jaargetijde en is van toepassing op ons tijdschrift. U leest artikelen over Huizen, maar wat is het fascinerend om elke keer weer te ontdekken dat we met een andere invalshoek weer nieuwe aspecten van de historie van Huizen kunnen presenteren.
De Haardstedelaan, gedachteloos en misschien soms meerdere keren per dag rijdt of fietst u over de belangrijke verbindingsweg van Huizen. En als je dan het artikel van Dick Kos leest dat dit pas in de 70’er jaren zo een belangrijke weg geworden is, en niet meer de lommerrijke laan is die het vroeger was, dan kijk je opeens met heel andere ogen naar deze straat.
Het Huizer Museum heeft een nieuwe directeur, Christian Pfeiffer. Hij werkte bij Erfgoedvereniging Bond Heemschut en hield zich daar bezig met monumenten, ruimtelijke ordening en vergunningsprocedures. Hij was ook journalist en is molenaar op molen De Vriendschap in Weesp. In het interview dat Katharina Grosser hem afnam leert u Christian beter kennen. De Historische Kring verheugt zich op de samenwerking met hem.
Het Goois Natuurreservaat bestaat 90 jaar. Karen Heerschop beschrijft de geschiedenis van het ontstaan tot de huidige stand van zaken. Het is een inspirerend voorbeeld dat mensen die ideeën hebben het verschil maken. Amsterdam wees het Naardermeer als vuilstort aan; schoolmeesters Jac. P. Thijsse en Eli Heimans richten een vereniging op, kochten het Naardermeer en doorkruisten die plannen. Amsterdam zag in het Gooi een mooi gebied voor woningbouw; de oprichters van het GNR hebben dit kunnen voorkomen.
Vanzelfsprekend trakteren we u, luchtig dan maar weer, ook weer op het Huizer dialect en op foto’s hoe het vroeger was in het dorp. De redactie wenst u een fijn herfst toe. Misschien treffen we elkaar op de lezing van onze Kring over
Colofon
HISTORISCHE KRING HUIZEN
Op onze website vindt u alle (actuele) informatie over onze vereniging: www.historischekringhuizen.nl
Postadres : Molenberg 13, 1271 AR Huizen
Telefoon : 06 - 2340 7388
E-mail : Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
• Bestuur
Katharina Grosser (voorzitter a.i.), telefoon: 06 - 2340 7388
Rienko Verboon (penningmeester)
Pernelle Kriek-Kruijmer (secretaris)
Klaas Schipper
• Redactie
Frits Egmond (hoofdredacteur)
Rob de Slegte
Wendy van Noppen
E-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
• Archief
Achterbaan 82 (Het Huizer Museum), 1272 TZ Huizen Geopend op maandag van 9.15 - 12.00 uur. Op afspraak: maandag van 13.00 - 14.30 uur en dinsdag van 9.15 - 12.00 uur.
• LedenadministratieRienko Verboon Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
DE RATEL
De Ratel is een uitgave van de Historische Kring Huizen, en verschijnt vier keer per jaar in de maanden maart, juni, september en december. De inhoud valt onder verantwoordelijkheid van de redactie, afgezien van de bestuursmededelingen.
Het lidmaatschap bedraagt per jaar minimaal € 17,50 per persoon of € 20,- per gezin of voor een organisatie. Voor leden in het buitenland geldt een toeslag. Het lidmaatschap gaat in per 1 januari. De reeds verschenen nummers van De Ratel van de lopende jaargang worden toegezonden. Het lidmaatschap wordt automatisch verlengd, tenzij voor 1 december schriftelijk bericht van opzegging is ontvangen bij het secretariaat.
IBAN: NL50 RABO 0329 9603 69, t.n.v. Historische Kring Huizen
Losse nummers (€ 5,-) van De Ratel zijn verkrijgbaar bij de museumwinkel van Het Huizer Museum, boekhandel De Echo of bij de secretaris.
Overname van artikelen uitsluitend na schriftelijke toestemming van de redactie.
Drukwerk : Drukkerij J. Bout & Zn. te Huizen
Jaarindex : Rienko Verboon ISSN 1571-0130
© 2023 HKH
KOPIJ voor de volgende Ratel graag uiterlijk 3 november insturen naar: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
“Erfgoed in het Gooi” op 21 september bij Prinses Irene.
Frits Egmond
De Ratel Gaet
Het mooie van een beleidsplan is dat het focus geeft op alles wat we doen om onze vereniging in de komende jaren meer op de kaart te zetten. Voor de periode 2023/2024 hebben we drie ambities geformuleerd. Ik zal u in iedere Ratel via deze column een korte update geven van de vorderingen:
Nieuwe huisvesting
Zoals u weet heeft in april het eerste gesprek met de wethouder over een nieuwe huisvesting voor de Historische Kring Huizen plaatsgevonden waarin we op grote lijnen onze wensen m.b.t. een nieuwe locatie uiteen hebben gezet. In juni en juli hebben vervolgafspraken plaatsgevonden om het gesprek verder te verdiepen. Het resultaat is een programma van wensen waarin het bestuur alle aspecten van de meest ideale huisvesting op een rij heeft gezet. Aan de hand van deze lijst kan de gemeente Huizen beoordelen welke locaties in aanmerking komen.
Bestuur vernieuwen
Om te beginnen hebben we een rooster van aftreden voor bestuursleden vastgesteld. Dat is een rooster waarin staat wanneer een bestuurder benoemd werd en wat zijn/haar maximale zittingstermijn is. Hiermee heb je een instrument om te voorkomen dat te veel bestuursleden tegelijkertijd aftreden zonder herbenoemd te zijn. Het gevolg hiervan zou zijn dat waardevolle kennis niet overgedragen wordt en verloren dreigt te gaan.
In de bestuursvergadering van juni werd het eerste rooster van aftreden van de HKH goedgekeurd. U kunt deze raadplegen via onze website. De belangrijkste bepalingen zijn dat 1) een bestuurslid maximaal negen jaar kan aanblijven, 2) de secretaris toezicht houdt op het naleven van het rooster en 3) dat de maximumleeftijd voor bestuursleden zoals vastgesteld in het Huishoudelijke Reglement komt te vervallen. Het aangepaste Huishoudelijke Reglement zullen we tijdens de volgende ledenvergadering in maart 2024 ter goedkeuring aan u voorleggen.
Vrijwilligers binden en werven
Zonder onze kleine groep vrijwilligers waren we nergens. Daarom is het ook zo belangrijk om hen goed aan de vereniging te binden. Hoe we dat doen hebben we in het vrijwilligersbeleid vormgegeven dat in juni door het bestuur werd aangenomen. Voor alle vrijwilligers van de HKH organiseren we aan het einde van ieder jaar een receptie om iedereen voor zijn inzet te bedanken. Voor de ‘kernvrijwilligers’ (circa 15 vrijwilligers), die zich iedere week voor de vereniging inzetten en verantwoordelijkheid voor specifieke taken hebben (redactie, archief, administratie, bestuurszaken, onderzoek enz.) zijn er twee informatiebijeenkomsten per jaar.
De volgende stap is om nieuwe vrijwilligers te werven voor bijvoorbeeld onderzoek, publicaties in de Ratel, lezingen, wandelingen, fietstochten enz.
Wat verder nog speelde
Op 21 juni is de HKH met een aantal vrijwilligers aanwezig geweest bij de Commissievergadering van de gemeente Huizen. Tijdens deze vergadering werd o.a. onze aanvraag voor een subsidie van € 1.500 per jaar voor de periode van 2024 – 2027 besproken. We hebben gebruik gemaakt van de mogelijkheid om 5 minuten in te spreken en een betoog gehouden over het belang van de vereniging door Huizer historisch erfgoed levend te houden. We zijn ongelofelijk trots dat de commissie een positief oordeel heeft uitgebracht: ‘… De Historische Kring Huizen speelt … een belangrijke rol door het (im)materieel erfgoed te bewaren en levendig te houden. Om die reden en omdat er dekking is uit bestaande budgetten is het advies om dit verzoek te honoreren’. In november zal het college van burgemeester & wethouders het definitieve besluit nemen. Nog even duimen dus.
Veel leesplezier en hartelijke groet,
Katharina Grosser
Voorzitter Historische Kring Huizen a.i.
Activiteiten Historische Kring Huizen 2023
16 september Fietstocht langs villawijken en landhuizen
10.00 uur Verzamelen bij theehuis Bos en Hei, Oud Huizerweg 30, Naarden
21 september Ledenavond met lezing ‘Erfgoed, goud van de toekomst’ door Karel Loeff
19.30 - 22.00 uur Locatie: Muziekvereniging Prinses Irene, IJsselmeerstraat 5A, Huizen
23 september Rondleiding Oude Begraafplaats
15.00 uur o.l.v. Jan Veerman
16-18 november Verkoop tweedehands boeken, poppen en meer
14.00 - 16.00 uur op 16 en 17 november
11.00 - 15.00 uur op 18 november
Locatie: Oude Postkantoor. Kerkstraat 2, Huizen
23 november Ledenavond
19.30 – 22.00 uur Locatie: Muziekvereniging Prinses Irene, IJsselmeerstraat 5A, Huizen Kijk op onze website en sociale media voor de actuele informatie.
Omgeving Haardstedelaan - deel 2
woonhuis (hoek Gooilandweg/Melkweg) laten bouwen en daarnaast een timmerfabriek. Timmer fietste naar zijn werk en reed vanuit huis de Haardstedelaan af tot waar het doodliep en ging toen linksaf de Gooilandweg af, langs de hekken die de grens van de meentgronden vormden. Er liepen nog koeien. Toen de Gooilandweg later is verdubbeld en de wijken tegenover de Gooilandweg gebouwd waren, is de Haardstedelaan doorgetrokken naar de Gooilandweg en werd dus een open verbinding. Dat moet ergens in de vroege jaren 70 zijn geweest.
De bewoners vonden dat niet zo leuk. Door toenemend woon- en werkverkeer werd de straat steeds drukker. Er zijn al in de jaren 70 meerdere verkeersremmende maatregelen genomen, verkeersdrempels, paaltjes en zelfs een inrijverbod op bepaalde tijdstippen, maar niets hielp echt. In het Nieuwsblad voor Huizen van 7 oktober 1977 is te lezen dat er een inrijverbod werd ingesteld van 17.00 tot 19.00 uur voor auto’s die vanaf de Ceintuurbaan/Blaricummerstraat de Haardstedelaan inrijden. De bewoners wilden dat deze tijden in de spits van 07.00 tot 09.00 uur en 16.00 tot 19.00 uur zouden worden ingesteld, maar de diverse winkeliers in de omgeving hebben dat in bezwaar kunnen terugbrengen tot de genoemde tijden van het inrijverbod, dat overigens ook voor de Zuiderweg gold. Dit inrijverbod werd geen succes. Bij de Haardstedelaan zal dat niet lang hebben geduurd en bij de Zuiderweg werd dit nog enige jaren gehandhaafd, maar uit controle bleek dat het inrijverbod vaak werd genegeerd, vooral door de eigen bewoners van de straat en wijk. Timmer sprak het vermoeden uit dat de straat nooit zo druk zou zijn geworden als de Randweg (West) zou zijn doorgetrokken naar de Crailoseweg, wat de gemeente ook van plan was in de jaren 70. Vanaf de A27 zou men dan rechtstreeks naar de Crailoseweg kunnen rijden en dat zou betekenen dat er minder gebruik zou hoeven worden gemaakt van onder andere de Haardstedelaan.
Winkeltjes
Terug naar de straat van vóór de drukte: het was er gezellig onder de bewoners, die ‘s avonds nog rustig op het muurtje bij de huizen konden praten met elkaar. Er was ook gezelligheid door de vele winkeltjes die er waren. Timmer vertelde dat het zo makkelijk was om even gauw wat te kunnen halen als je wat vergeten was. Er zat een supermarkt op de hoek Haardstedelaan/Dahliastraat
Haarstedelaan 61, linker woning is kantoor BAAS.
(perceel 16: Benschop zelfbediening en daarvoor Ritmeyer’s Kroon) en daartegenover een keurslager (Van Steijn), de schoenmakerij en schoenenwinkel van Kroon (perceel 19a, tot 1976), een bloemenwinkel (perceel 13), sigarenzaak P. van der Poel (tot 1968, in perceel 14) waar destijds veel Philips-werknemers al vroeg rookwaar kwamen kopen op weg naar hun werk, de snoepwinkel van de gezusters Schaap (in Huizen “de katjes” genoemd (op hoek Haardstedelaan/Bloemenweg, perceel 31), een groentezaak in perceel 43 (hoek Haardstedelaan/Rozenstraat, onder andere het Fruithuis van W. van der Hulst), in perceel 34 zat tot 1-1-1972 de kruidenierszaak van dhr. en mevrouw Van de Zee. Ook was er een kruidenier Schaap, maar het is me niet duidelijk geworden of deze in perceel 34 of 16 zat. In de ENKABÉ-supermarkt van Benschop kwam in 1976 een radio- en tv-servicezaak Van Raamsdonk (thans zit makelaar Teeuwissen in deze zaak). In het midden van de jaren 70 adverteerde de Bottle Service Zelfbedieningsslijter wekelijks in de lokale kranten, omdat ze een vestiging op Haardstedelaan 9 hadden geopend. De drankgroothandel van fam. Van der Hulst zat in perceel 1 en in perceel 3 opende op 28 november 1975 een reformhuis onder de naam ’t Amsterdamse winkeltje. Medio 1983 opende in dit pand een videotheek. Met deze opsomming ben ik zeker niet compleet, maar ik beperk me hoofdzakelijk tot de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw.
Vrachtwagens tussen de woonhuizen
Dan was er ook nog het transportbedrijf van BAAS, dat kantoor hield in perceel 61 (nabij Gooilandweg). Achter dit huis stond een grote loods, en het is heden ten dage niet meer voor te stellen, maar je zag destijds de chauffeurs van de rode vrachtwagens van BAAS, achteruit de werf op rijden tussen perceel 63 en 61. Op de plek waar zij een loods hadden zijn later woningen gebouwd (Rozenhof). Op de foto hieronder is te zien dat twee vrachtwagens geparkeerd staan op de Haardstedelaan tegenover het kantoor van Baas, met daarachter het melkkarretje van vermoedelijk melkboer Henk de Graaf, die daar destijds zijn melkwijk had. De foto is vermoedelijk genomen in de tijd dat de Haardstedelaan daar nog dood liep, gezien de rust ter plekke. Transportbedrijf BAAS is in de jaren 90 naar de hoek Havenstraat/Eemlandweg verplaatst.
Sloopplannen
Overigens had de omgeving Haardstedelaan er vanaf de jaren 90 heel anders uit kunnen zien. In de late jaren 80 stonden de lokale kranten vol van het plan van de Woningbouwvereniging Huizen tot sloop van de in totaal 85 huurwoningen aan de Haardstedelaan, Bloemenweg, Crocusstraat, Rozenstraat, Vijfhoekstraat, Koningin Wilhelmiaplein, en Tulpstraat. Bestuur en directie van de woningbouwvereniging hadden dit voorgenomen, na afweging van bouwtechnische en financiële aspecten. De bouwtechnische staat van de huizen zou slecht zijn en grondige renovatie te duur. Men wilde minimaal 105 nieuwe woningen bouwen. De bewoners waren niet blij en reageerden boos en geëmotioneerd. Volgens de huurders zou de woningbouwvereniging zelf verantwoordelijk zijn voor de
Transportwagens BAAS in de Haarstedelaan.
Omgeving Haardstedelaan - deel 2
slechte staat van een aantal huizen omdat er jarenlang niets gedaan was aan groot onderhoud. De nieuwbouw zou bovendien leiden tot opslokking van de veelal grote tuinen. Een van de huurders zei destijds tegen een journalist van de Huizer Courant: “Onze oude buurt komt niet meer terug. Wij zijn straks niet gelukkig in een nieuwbouwwijk”.
De heer F. Jongerden, woordvoerder namens de huurders, bood de woningbouwvereniging een petitie aan tegen de sloopplannen. Ook het college van B en W en de leden van de gemeenteraad alsook het landelijke ombudsteam werden ingeschakeld om de sloop te voorkomen. Zowel de jonge als de oudere bewoners mobiliseerden zich en trokken met spandoeken en protestborden naar de vergadering van de ledenraad van de woningbouwvereniging in hun pand aan de Ambachtsweg, om te protesteren tegen de sloopplannen. In de Huizer Courant van mei 1989 was te lezen dat de hevige protesten niet voor niets waren geweest. Hoewel het bestuur van de woningbouwvereniging gekozen had voor sloop gevolgd door nieuwbouw, kon de ledenraad na lang wikken en wegen toch niet volledig achter de plannen staan, waardoor deze werden uitgesteld. De ledenraad, het hoogste orgaan van de woningbouwvereniging, vond dat het bestuur met duidelijke gegevens moest komen waarom de sloop in technisch en financieel opzicht de beste keuze was. Gelukkig is hier van uitstel afstel gekomen, want het ging uiteindelijk niet door, tot grote vreugde van de wijkbewoners. En zo is voorkomen dat deze karakte-
REACTIES EN AANVULLINGEN
Reactie op artikel Omgeving Haarstedelaan, deel 1
Ik ontving een tweetal reacties op mijn artikel over omgeving Haardstedelaan deel 1, in De Ratel van juni 2023. Twee lezers schreven over hun herinneringen aan het pand ’t Kleutershuis, aan Koningin Wilhelmina- plein 7, waar de familie Haafkens in heeft gewoond.
Ze reageerden ook op mijn mening dat dit wel het mooiste pand was in Huizen dat ooit is gesloopt. Dank aan beide lezers voor hun reacties.
Jos Moll schreef:
“Ik heb er 4 jaar achter gewoond op Langestraat 75. Maar daarvan kan ik me niet zoveel herinneren. Van de latere jaren weet ik dat het een imposant gebouw was wat ook een beetje afschrikwekkend was. Ik kan me de inkijk vanaf de Bloemenweg naar het Koningin Wilhelminaplein wel goed herinneren. Maar er staat mij ook bij dat het gebouw zo tegen eind jaren 70 er vervallen uitzag met een ingestort dak. Het kreeg toen iets macabers in mijn ogen. Het was wel gezichtsbepalend zo’n groot gebouw midden in een woonwijk.”
Kleutershuis vlak voor de afbraak.
REACTIES EN AANVULLINGEN
Gert Spilt schreef:
“Mooie foto’s van het Kleutershuis aan het Koningin Wilhelminaplein. Het is zeker een mooi pand. Of het mooier is dan andere panden die gesloopt zijn? Dan zouden we ze graag naast elkaar willen zien, maar dat er veel gesloopt is in Huizen daar zijn de meningen het wel over eens. Aan de andere kant is het te begrijpen dat de naoor logse generatie voor nieuw is gegaan, om zo het verleden te vergeten, of op z’n minst te verzachten. Bovendien waren kwaliteiten als inpandig restaureren en bouwen van appartementen intern nog niet tot de bevolking doorgedrongen.
Zelf heb ik nog fijne herinneringen aan het Kleutershuis dankzij de gastvrijheid van de familie Haafkens. De intocht van Sint Nicolaas in Huizen en het feest rond 5 de
cember werd vanuit het Kleutershuis door hen geregeld. De gezelligheid na het douchen van de zwarte Pieten liggen als onvergetelijk in mijn herinnering. Evenals het veel te vroege, en plotselinge, overlijden van meneer Haafkens vlak voor het Sinterklaasfeest eind november 1973. Het was een slag! We wisten niet meer hoe het verder moest. Hierdoor weken we uit naar de Smallelaan waar Lans Westland zich in tranen over de aankleding en de organisatie bekommerde. Wat een verdriet in die dagen, en het zou de inleiding vormen van het verval.”
Foto’s afkomstig van online archief Gooi en Vecht historisch.
Reactie op artikel Geroofd Joods bezit
Beste lezers,
In het juni nummer van De Ratel schreef ik, in het artikel over de Joodse huizen, dat ik voor het pand Eikenlaantje 25 geen familieverband tussen de heer L.M. Schrijver en de eerste/tweede koper A.C.E. Schrijver/M.E. Schrijver had kunnen aantreffen. Inmiddels heeft een mede-lid van onze Kring mij gemeld, dat er wel degelijk een relatie is. In een volgend nummer van De Ratel hoop ik in een aanvullend artikel hierover meer duidelijkheid te kunnen verschaffen.
Martin Geers
Reactie op artikel Sporen uit de ijstijd
In het juni-nummer van De Ratel stond een interview met de nieuwe voorzitter, Katharina Grosser. Op de vraag “Wat maakt Huizen voor jou bijzonder?” noemt ze de nog zichtbare aspecten van de Nederlandse (cultuur)geschiedenis in het Gooi. Ze noemt dan onder andere “Sporen uit de ijstijd: naast de Trappenberg-heuvel ligt een ligt een kuil met zwerfstenen.”
Lid van onze vereniging en geoloog Frans Bianchi reageerde op dit stukje. Hij schrijft: “Het is heel jammer dat u de stenen in de kuil bij de Trappenberg zwerfkeien noemt.” Hij verwijst naar een artikel in De Gooi en Eemlander van 28 juli 2016 met de titel “De steen van Bikbergen is geen zwerfkei”, waarin hij uitlegt dat “de ene steen de andere niet is.”
“Iedere vergelijking tussen de steen van Bikbergen en de overige Gooise keien gaat mank. De bekendste Gooise keien zijn van Hilversum en Laren. Zij behoren bij de groep harde zwerfstenen die afkomstig zijn uit Midden-Zweden. Andere stenen zijn door rivieren of op ijsschotsen drijvend in rivieren aangevoerd uit Noord- en Midden-Duitsland”. Hartelijk dank voor uw reacties!
meer. Voor Heemschut heb ik actie gevoerd tegen een bizar nieuwbouwplan vlak achter het museum en leerde ik over de zeer uitgebreide geschiedenis en de aanloop naar het museum dat al vlak na de afsluiting van de Zuiderzee begon. Het oog voor detail en het idee achter het museum is uniek in Nederland en in de wereld. Het is een parel.”
Waarom heb je voor het Huizer Museum gekozen?
“De geschiedenis van Huizen is fascinerend en een samenkomst van een aantal mooie verhalen. Ik heb vorig jaar met veel interesse de politieke discussie rondom de toekomst van het museum gevolgd. In Weesp ben ik ook gemeenteraadslid geweest van de laatste raad in aanloop naar de fusie met Amsterdam. Vanuit die ervaringen had en heb ik het gevoel dat ik daar een rol in zou kunnen betekenen voor het Huizer Museum. Het zijn voor mij de eerste professionele stappen de museale wereld in, dus het is ook een mooi leerproces.
Je bent in juli begonnen als directeur van het Huizer Museum. Vertel over je eerste indrukken.
“Wat mij vooral is opgevallen is de liefde en gedrevenheid van de vrijwilligers die voor het museum actief zijn. De tientallen vrijwilligers hebben na het afscheid van de vorige directeur Nienke de Wit het museum open en draaiende gehouden en bovendien in een tijd waarin er politiek rumoer rondom het museum is geweest. Dat is opmerkelijk en bijzonder. Verder denk ik dat het museum een prachtige en belangrijke collectie heeft die meer waardering verdient. Daarnaast is er de ambitie om te groeien naar wat hier intern ‘DNA Gooi’ wordt genoemd: een vervlechting van het Huizer verhaal met de regionale geschiedenis en de verhalen die daar onderdeel vanuit maken. Het Gooise verhaal wordt ook in de regio nog onvoldoende belicht, dus daar liggen ook kansen. “
Als geld en tijd niet van invloed zou zijn, waar staat het museum over vijf jaar?
“Met een geheel vrije hand? Midden in de Huizer samenleving en regionaal hoog aangeschreven. Dat wil zeggen dat we aan de ene kant de Huizer geschiedenis
Interview met Christian Pfeiffer
vertellen op een kwalitatief hele hoge manier: van de dracht tot aan de schilderijen tot aan het verhaal van het behoud van het oude dorp en Huizen als groeikern. Aan de andere kant moeten bezoekers bij ons alles kunnen leren over de explosieve groei van het Gooi tot de regio die het nu is, die vanaf het midden van de negentiende eeuw is ingezet. Het Gooi als bakermat van kunstenaars en andere grensverleggers. Op welke locatie dat dan moet zijn, dat laat ik nog even in het midden. Misschien wel hier, misschien wel op een andere grotere locatie in Huizen.”
Wat wordt jouw eerste tentoonstelling?
“Het leven en werk van de Huizerse kunstschilder Cor van Tricht. De tentoonstelling moet dit najaar van start gaan. Hij schildert veel in het dorp, maar heeft ook prachtige werken elders in het Gooi gemaakt. We gaan met een selectie van zijn collectie zijn werk en leven presenteren. Daar ligt ook een mooie koppeling met de al lopende tentoonstelling van Potterie de Driehoek. Van Tricht is bijna twintig jaar modelleur geweest voor de fabriek. Dat betekent dat we met zijn schilderijen ook een koppeling kunnen gaan maken met zijn werk voor De Driehoek. Ik zie dat voor mij in vormen en in kleur, als een elkaar versterkend geheel.”
Op welke manier kunnen het Huizer Museum en de HKH elkaar versterken?
“Zonder daarbij al te veel open deuren te willen intrappen: op het gebied van historie en het vertellen van het Huizer verhaal. We weten als instellingen allebei hoeveel belangrijke geschiedenis er in het dorp ligt en ook hoeveel mensen daarin zijn geïnteresseerd. Vanuit mijn journalistieke achtergrond zeg ik dan: dat zijn verhalen die verteld moeten worden, ook richting de politiek. We hebben gemeenschappelijke belangen en het is van belang dat verhaal samen te vertellen. Daarbij is het denk ik ook goed om niet alleen naar de geschiedenis van het oude dorp te kijken, maar ook naar Huizen na de oorlog. De nieuwe wijken en de verhalen daaromheen beginnen in zichzelf ook alweer erfgoed te worden.”
Eerste steen in het woonhuis/pastorie Naarderstraat 49
Eerste steen in het woonhuis/pastorie Naarderstraat 49
Pastorie
Het pand werd ingericht als pastorie en werd bewoond door de pastoors A.M. Abeln tot 1962, C.J.M. Koch (1962- 1973), W. Terpstra (1973-1977), J. Hopman (1977-1985), J. Berkhout (1985-1988) en J. Duin. Gedurende die tijd woonden er ook een aantal hulppastoors en een huishoudster. Pastoor Duin was nog maar een jaar in functie toen het huis werd verkocht.
Bij de inrichting van de pastorie werd waarschijnlijk het bijzondere mozaïek aangebracht in het muurtje bij de voordeur. Het stelt een paradijselijke toestand voor die doet denken aan de profetie in Jesaja 11: 6, met daarbij de herdersjongen die de harp bespeelt zoals in Psalm 33:2.
Het huis anno 2023.
In 1946 werd de RK parochie Huizen opgericht. C.L. ten Veldhuis was als bouwpastoor aangewezen. In Huizen woonde hij aanvankelijk aan de Ceintuurbaan 59. In 1949 werd de Vituskerk ingewijd en werd de pastorie aan de Naarderstraat 66 gevestigd. Op die plaats is nu een appartementen-complex verrezen. In 1959 werd het pand aan de Naarderstraat 49 betrokken tot 1989/90, toen de pastorie verhuisde naar Naarderstraat 48. Tot 2008 werd dat huis gebruikt door de parochie.
Lucas Bikker
Hoe is het met Lucas gegaan? Met zijn ouders verhuisde hij naar Soest in 1941. In 1947 trouwde hij met Jannetje Pol. Zij kregen drie kinderen en later kleinkinderen. Zijn hele werkzame leven werkte hij bij de Nederlandse Spoorwegen. In verband met zijn werk moest de familie vaak verhuizen. Zij woonden eerst in Soest, later in Den Haag en in Franeker, waar hij stationschef was; verder in ’t Harde, Nunspeet, Zwolle en Apeldoorn, waar Lucas van zijn pensioen genoot en waar hij ook is overleden in 1998.
M.J. Deurwaarder
Werkgroep Huizer Dialect
Klaas Schipper
oordjies dee in ’t Huizerwoordenbook horen
De i. D’r is nog mar éën woord dat nijt in ’t woordenbook staet, en dat is Inberen (ww) het huis inlopen met vieze schoenen aan.
As m’n moeder al docht da-tje
mót je schooénen an ’t huis in kwam,
reup ze, nijt inberen.
Too ik óp de LTS in Hilleversóm zat en thuis kwam en ’t was Dónderdag, dan mós je uitkijken. In ’t begin hij-je daer gien arg in, mar nae een paar weken wist je ’t wel. Je kwammen uit schooël mót de fiets. Bij de achterdeur truk je je schooënen uit en leup je mót je sokken an naer de kamer. Daer stungen de stooëlen óp d’r kop óp de tafel. Daer had ik al een hekel an. Mar je kwammen mót gang deur de gang en mos dan de hoek óm naer de kamer too. Je stapten dan mót je sokken óp de drumpel en góng bijkangs óngeruit, want de drumpel stung in de was en was dus spiegelglad. Je kwammen dan mót je schouwer teugen de deurpost en dat dee zeer. Ik schuld dan óp m’n moeder en reup, “ik gooi d’r een fail óp, ik breek m’n nek nog ëries”. Mar dan kreeg ik een bakkie thee, de stooëlen wurden weer óp d’r lui poëten ëzet en alles was weer kook en ai.
“t Was ók in dee tijd dat we een wasautomaat kregen. Zoë éën mót een róngd glasien an de vurkangt. Too dee stung en m’n moeder vur ’t eerst góng wassen mót dat ding, stung ze mót d’r ellebogen óp d’r knijen ëbukt vur dat wónder te kijken. Dat zoë iets toch meugelijk was, hoo bestung ’t. Mar ze was t’r gauw an ëwend. Hij stung in de schuur en daer hadden we oëk en douche. In de hoek naest de WC mót een gurdijn d’r vur. De geyser hóng d’r naest. Hoozoë koëlmonoxide. Mar as we te lang ónger de douche stungen, draeide m’n moeder de gaskraan too. Wij mósten too al van ’t gas of. Mar je wazzen dan wel héël gauw klaer mót douchen.
We hadden nog gien tillefooën too we daer kwammen woënen. As we bellen wouwen, góngen we naer de overkangt, naer de femielje Brugge. Jawel, de moeder van ónger angere Dirk, jarenlang onze secretaris. We hadden daer goeëie contacten mie. Een paar jaar lang klaverjasten we ellëke week mót mekaar. ’t Was een neutige tijd. We wooënden too óp de Lindenlaan, vlakbij de Zuierweg.
M’n moeder hield ók arg van spelletjies. Mins erger je nijt of éënendartigen. Dat leste deejen ze dikkels mót breurs en zusters. Ze speulden dan óm centen. Ik het de doës mót centen nog, mar ze binnen nou gien cent meer waerd. ’s Sóndas speulden we nae kerktijd en nae de koffie of en too Mins erger je nijt. Mar d’r kannen mar zes
minsen miedoeën en we wazzen vaak mót vuule meer. Dat was gien probleem. We tekenden d’r gewooén een paar hokkies bij en dan kon iederéën miedoeén. M’n vader en moeder, m’n breurs mót d’r hengselmangkies, m’n kammeraas, een neef mót z’n hengselmankie, en zoé kwammen we an een dot minsen. Ik gelooëf dat we óp ’t lest mót z’n twaalven an ’t Mins erger je nijten wazzen. Ik ka-je zeggen dat ’t dan wel arg druk is óp ’t bord. Je zaggen hast gien bord meer en ’t duurden wel lang eer d’r iemand een pionnetje in z’n hokkie had. Mar we hadden schik vur gien tien mar twaalf. Ik denk dat m’n moeder ’t meeste van allemol geneut.
Werkgroep Huizer Dialect
Nou nog en paar woordjies Nederlangs-Huizers:
Indompelen Óngerdouwen
Indopen Doëpen
Indraaien Indraeien
Indrogen Indroëgen
Induwen Indouwen
Ineen In mekaar
Inhaken Inhaeken
Inmaken Wecken
Inspelen Inspølen
Intekenen Intekeren
Nog een gedichie mót een i. Mar wat begint mót een i. Verschaiëne woorden, mar wat ka-je gebruiken vur een gedichie? En ópéënzen zie je ’t licht.
Isebee
De Huizer minsen dreugen vroger deurdeweeks een Isebee
Waaróm ze dat deejen, ‘k het gien idee
Meschien hadden ze net d’r haer ëwussen
En dan kwam d’r gien vuil tussen
Of hadden ze ’t idee
Je binnen knapper mót een Isebee
Mar hoo je ’t ók wende of keren
De tijd zal ’t ons gien meer leren
Dee tijd hemmen we ëhad
De Isebee lait óp z’n gat
D’r kwam permanent, watergolven en coupe soleil
En dee minsen wazzen too ók blij
Ze smeren ók nog verf in d’r lui haer
Mar een Isebee, nee, dee dragen ze gien meer.
Klaas van IJs van Jaap en Jannemeut van IJzuk.
Crailo en omgeving tijdens de bezetting
Erick Groothedde
C
railo en omgeving tijdens de bezetting
Nadat Nederland in 1945 was bezet was het centrum van de Duitse macht aanvankelijk in Den Haag. Gedurende bijna de hele oorlog was de hoogste Duitse militair in Nederland de luchtmachtgeneraal Friedrich Christiansen. De Duitsers waren al snel beducht op het gevaar van een geallieerde aanval op de Nederlandse kust, en in 1942 verhuisde het hoofdkwartier van de Duitse Wehrmacht naar Hilversum.
Na een kort verblijf in het raadhuis nam zijn staf zijn intrek in de wijk Trompenberg, die tot “Sperrgebiet” werd verklaard. De villa’s werden gevorderd en hoge Duitse officieren namen er hun intrek. De zwaarbeveiligde wijk werd “Zitadelle Hilversum” genoemd. Al snel na de verhuizing naar Hilversum nam Christiansen zijn intrek in het landhuis “Slingerbosch” aan de Amersfoortsestraatweg in Crailo. In het De bunker in 2018.
gebouw is nu een wooninstelling voor ou- Zoals duidelijk is uit de titel staat centraal deren gevestigd van “Domus Magnus”. in het boek Richard Fiebig. Deze Duit-
Enige jaren geleden hebben leden van de se zakenman was in Nederland de verteHistorische Kring Huizen de bunker op het genwoordiger van Albert Speer, de Rijksterrein bekeken. In De Gooi- en Eemlander minister van Bewapening en Munitie. De stond een bericht dat de bunker behouden taak van Fiebig bestond uit het inschakezou blijven. Vijf jaar geleden verscheen het len van de Nederlandse industrie voor de boek “Richard Fiebig en de uitbuiting van Duitse oorlogsmachine. Deze klus klaarde de Nederlandse industrie 1940-1945” van hij door onderhandeling. Voor de inzet van
Organisation Todt. de rechtshistoricus Joggli Meihuizen. de Nederlandse industrie was geen dwang nodig, en Nederland heeft een niet onbelangrijke bijdrage geleverd aan de bewapening van Nazi-Duitsland.
Het civiele en later ook militaire bouwbedrijf in Nazi-Duitsland was in handen van de “Organisation Todt” (OT), genoemd naar de oprichter Fritz Todt die aan de wieg stond van de Duitse Autobahnen. Tijdens de oorlog zijn veel slachtoffers gemaakt door de “Arbeitseinsatz”, de gedwongen tewerkstelling van duizenden burgers uit de bezette landen. Voor ons verhaal is belangrijk dat de organisatie verantwoordelijk was voor de aanleg van de “Atlantikwall”, de
Slingerbosch.
Oud-Crailo, derde van links Fiebig, in het midden Christiansen en Speer.
kustverdediging, door vooral de bouw van vele bunkers. Een mooi dorp als Zandvoort toen was, is daardoor vernietigd. Veel kustbewoners moesten hun huizen uit. In het boek van Meihuizen staan een aantal foto’s van een conferentie in het landhuis Oud-Crailo over de voortgang van deze kustverdediging. In het kader van een inspectietocht langs de “Atlantikwall” bracht minister Speer op 11 mei 1943 een bezoek aan Den Haag en Wassenaar. Op landgoed Clingendael, waar een grote bunker net was opgeleverd, bracht Speer de nacht door samen met zijn medewerker Willy Liebel. “De volgende dag begaven zij zich in een luxueuze cabriolet Mercedes-Benz 850K met geopend dak,
Fiebig op Oud-Crailo.
Speer zelf aan het stuur, met Fiebig achterin, naar het landhuis Oud-Crailo, Museumlaan 1 in Huizen.”(1) Oud-Crailo was het gastenverblijf van Cristiansen, en Speer en zijn gevolg werden hartelijk ontvangen.
Nadat Oud Crailo door de Duitsers was gevorderd werd ook hier een bunker gebouwd.(2) Oud Crailo en Slingerbosch grenzen aan elkaar en we kunnen ervan uitgaan dat dit één “Sperrgebiet” was, en dat het “complex Slingerbosch” een soort dependance was van “Hilversum”. Om het bijzondere karakter van de bijeenkomst de benadrukken had Fiebig zijn nazi-uniform aangetrokken. Hij liep bijna altijd in burger. Speer had een band om
Crailo en omgeving tijdens de bezetting
zijn mouw van “Organisation Todt”. Bij de ontvangst zien we het gevelsteentje dat het echtpaar van Marle in 1939 ter ere van hun 40-jarig huwelijk had laten aanbrengen, en dat er nog steeds moet zijn. Ook rijksmaarschalk Göring heeft in het Gooi gelogeerd. In september 1940 bracht hij drie nachten door in ’t Haspel, een heel fraai landhuis aan de Oud-Blaricummerweg, als gast van de vooraanstaande NSB’er Pieter van Leeuwen Boomkamp.(3)
’t Haspel, het door architect Jan Rebel in 1929 ontworpen landhuis, gold als een van de mooiste villa’s van het Gooi. In 1997 is het afgebrand. Het daarna gebouwde enorme huis heeft men naar voorbeeld van het oude huis gebouwd. Het moet dus voor 1929 een modern ontwerp zijn geweest. Göring was hier ondergebracht omdat het huis, eigendom van Van Leeuwen-Boomkamp, door het Duitse leger was gevorderd. Het ligt niet ver van zowel Oud Crailo als Slingerbosch. Crailo en omgeving hebben dus een belangrijke rol gepeeld tijdens de bezetting.
Na de oorlog is Fiebig vervolgd. De Nederlandse rechter was zo bevooroordeeld en slordig dat een hogere rechter Fiebig heeft vrijgesproken. Tijdens het proces deed Fiebig zich net als later Albert Speer voor als een a-politieke technocraat. Uit zijn staat van dienst blijkt dat hij een fanatieke Nazi was. In het Duitsland van het “Wirtschaftswunder” heeft Fiebig nog carrière gemaakt in de metaalindustrie.
(1) Joggli Meihuizen, Richard Fiebig en de uitbuiting van de Nederlandse industrie 1940-1945.
(2) Oud-Crailo was eigendom van de erfgenamen van de Amsterdamse zakenman H.W. van Marle, die 1941 was overleden. In de zomer van 1942 werd het gevorderd om als gastenverblijf te dienen van generaal Christiansen.
(3) Ank Kooyman-van Rossum, Crailo, geschiedenis van een landgoed.
(4) Wikipedia.
Column
Rob de Slegte
De roerige jaren 70
Vorig jaar liep ik voor het eerst mee met de Theaterroute. Dat was een ‘must see’ voor iedere Huizer werd mij verteld. Als nieuwbakken inwoner van ons dorp wilde ik dat dan ook meemaken.
Op een mooie avond banjerden we door het dorp en zag ik op een steeds andere locatie vier voorstellingen. Heel raar misschien, maar het gaf me een gevoel van trots dat we zoiets in Huizen hebben. De originaliteit en de kwaliteit van de voorstellingen was ver boven
mijn verwachting en de organisatie was indrukwekkend. Dit jaar ben ik vrijwilliger geworden, ik vind dat ze dat verdienen.
De Theaterroute Huizen brengt je dit jaar naar de roerige en flamboyante jaren 70, een tijdperk doordrenkt van culturele revolutie en historische gebeurtenissen die onze samenleving voorgoed hebben veranderd. Het liet ook Huizen niet onberoerd.
In de jaren 70 gebeurde er zoveel meer dan alleen discoballen en plateauzolen, feestjes met op tafel gevulde eieren, een blokje kaas met een zilveruitje op een prikkertje en een glaasje met sigaretten er in. Het was een decennium dat de wereld op zijn kop
zette met gebeurtenissen die nog altijd nagalmen in onze geschiedenisboeken. Denk aan de opkomst van de milieubeweging en de strijd voor gelijke rechten voor vrouwen, maar ook aan de creatieve en muzikale explosie die plaatsvond. De jaren 70 waren een ware smeltkroes van cultuur en verandering.
En hoe kunnen we de muziek uit de jaren 70 vergeten? Van de meeslepende melodieën van Abba tot de rebelse rock van Led Zeppelin. We waren 50 jaar jonger dan we nu zijn!
Maar het waren niet alleen de historische momenten die deze periode zo bijzonder maakten. De mode, de kunst en de ontluikende technologie gaven een extra dimensie aan deze kleurrijke tijd. Denk aan de bizarre kledingkeuzes en de opkomst van vernieuwende
gadgets die de jaren 70 zo uniek maakten.
Ik mocht een repetitie meemaken van een van de voorstellingen die in oktober gespeeld gaat worden. En weer had ik dat gevoel, dit is heel bijzonder. Nee, ik mag u niet verklappen waarover het gaat. Dan word ik meteen geschrapt van het vrijwilligers tableau. De makers van de Theaterroute willen namelijk een avond lang verrassen met prachtige voorstellingen op mooie locaties.
Dus, beste lezers, ben je klaar om deel te nemen aan de Theaterroute Huizen en jezelf onder te dompelen in de roerige jaren 70? Pak in gedachte je hippiehoed en je disco-outfit en ga mee op
deze onvergetelijke reis door de tijd. Verwacht het onverwachte, laat je inspireren door het verleden en keer terug naar het heden met een glimlach op je gezicht en een hart vol herinneringen. Tot ziens op de Theaterroute Huizen van 9 tot en met 14 oktober – een ervaring die je niet mag missen!
PRIKBORD
Gezocht - Bestuurslid communicatie
Ben jij handig met schrijven en heb je hart voor Huizer historisch erfgoed? Wij zoeken een collega bestuurslid, die onze vereniging en al zijn activiteiten in Huizen en omgeving bekender gaat maken en die de communicatie met onze leden verbetert.
Wat ga je doen? Communicatie staat bij ons nog echt in de kinderschoenen. En het leuke is, jij mag zelf bepalen waarmee je begint. We zouden bijvoorbeeld graag een nieuwsbrief voor onze 350 leden willen hebben of een folder over de HKH. Maar wellicht wil je liever eerst met onze social media aan de gang?
Wij zijn tevreden met elke kleine stap die we gaan zetten richting een betere communicatie. Je zult gemiddeld 2 uur per week bezig zijn voor de vereniging. En uiteraard is het aan jou om deze tijd te plannen naar eigen inzicht en beschikbaarheid.
Lezing:
Erfgoed, goud van de toekomst
Op donderdag 21 september verzorgt Karel Loeff een lezing over erfgoed in het Gooi onder de titel: Erfgoed, goud van de toekomst. Hij zal ingaan op de veranderende waardering van gebouwen in de verschillende Gooise gemeenten. Hoewel monumenten onmiskenbaar geliefd lijken, is er vaak een felle strijd voor waardering en behoud aan voorafgegaan. Lang niet alle gebouwen waar we nu zo trots op zijn waren dat vroeger ook. En er is veel verdwenen, denk alleen al aan de molen die iedere plaats in het Gooi vroeger kende. Ook in Huizen werd veel gesloopt. Wat is er dat we nu zouden moeten of willen behouden?
Karel Loeff is directeur van de Erfgoedvereniging Bond Heemschut die zich met vrijwilligers inzet voor erfgoedbehoud en -waardering. Heemschut is tevens eigenaar van het pand Hellingstraat 15, waarvoor de vereniging een nieuwe bestemming zoekt.
Hellingstraat 15, foto uitgave Frielink Huizen.
Wat hebben wij te bieden?
Werken aan een levendig, cultuurhistorisch aanbod in Huizen biedt persoonlijke verrijking en voldoening. Je komt terecht in een klein team waarbinnen je de ruimte krijgt om praktijkervaring op te doen en jezelf verder te ontwikkelen in een verantwoordelijke rol. Een omgeving die niet alleen belang hecht aan jouw bijdrage aan de Historische Kring Huizen, maar ook wat jij eruit wilt halen. Deze functie biedt de mogelijkheid je netwerk uit te breiden en professionele ervaring op te doen. Dus wil je actief betrokken zijn in jouw gemeente, zoek je een maatschappelijke stage, ben je een gepensioneerde, een student, ben je in-between jobs, of zoek je anderszins een zinvolle invulling van wat vrije uren? Meld je dan aan! Stuur jouw motivatie als e-mail naar Katharina Grosser, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. . Wij nodigen je graag uit voor een kennismaking.
Verkoopdagen: 2e hands boeken, kaarten en poppen
Op donderdag 16, vrijdag 17 en zaterdag 18 november organiseert de Historische Kring Huizen drie verkoopdagen in het Oude Postkantoor, Kerkstraat 2, Huizen.
Minsen, minsen, loëp te hoëp
De Historische Kring het booken te koëp
We hemmen ze dubbel, we wullen d’r van of
Dus ik zou zeggen, schiet ’s uit je slóf
We hemmen ók boekenleggers en een póp
Jelui geluk kan gien meer óp
De bedragen binnen klain, je merken ’t haast nijt
Mar je raken wel een paar centen kwijt De centen wurren goeëd besteed
’t Is vur de historie, as je dat mar weet.
De Historische Kring heeft verschillende 2e handsboeken en ansichtkaarten beschikbaar voor de verkoop. Deze zijn niet meer nieuw te koop. Tevens zijn er een aantal klederdrachtpoppen verkrijgbaar. Ook zijn er vele losse boeken, tijdschriften en ‘prullaria’ te koop over onze regio. Op de website historischekringhuizen.nl vindt u een overzicht van de uitgaven over Huizen, Erfgooiers en ’t Gooi die te koop worden aangeboden.
De bevolkingsregisters van Huizen
Martin Geers
D
e bevolkingsregisters van Huizen
In het maartnummer van De Ratel schreef ik over de eerste officiële akten van de Burgerlij ke Stand in Huizen. Deze akten waren als het
ware de opvolgers van de aantekeningen in de kerk elijke registers. Met het “aangeven” van geboorten, huwelijken c.q. scheidingen en overlij dens wordt de burgerlijke overheid geïnformeerd over een bepaalde gebeurtenis in het leven van haar inwoner(s). Dat is echter een “statische” administratie, d.w.z. een aante kening van een geb eurtenis op een bepaald moment, maar daarmee is onduidelijk wat de situatie van de bur ger op enig ander moment is.
Eerste inschrijving bij het bevolkingsregister van Huizen. De noodzaak tot het bijhouden van de bevolking is van alle tijden. In het verleden werden vaak lokale of regionale volkstellingen gehouden of verpondingsregisters aangel egd voor, bijvoorbeeld, de bepaling van de belastingbijdrage van de burgers. Na 1850 werd het wel en wee van de bevolking bijgehouden in het Bevolkingsregister.
In het Huizer verpondingsregister (verponding = belasting op onroerend goed) van 1733 worden alle “huizinge” met de namen der eige naren en ge taxeerde huuropbrengsten genoteerd. Deze huurwaarden dienen als grondslag voor de belastingaanslag op het onroerend goed, een voorloper van de WOZ. In totaal 285 gebouwen worden getaxeerd met een totale, geschatte, huurwaarde van ƒ 6.630,--. De bijbehorende belastingopbrengst bedraagt ruim ƒ 547,- per jaar.In 1795 wordt bij de aanvang van de Bataafse Republiek een landelijke telling gehouden om, via getrapte verkiezingen, de vertegenwoordiging in het parlement vast te stellen. Bij die telling be- draagt het aantal inwoners in Huizen 1869 zielen.
In 1809 bedraagt het aantal inwoners 1840 en 20 jaar later 2037. Bij latere volkstellingen wordt ook separaat genoteerd hoeveel mannen, vrouwen, weduwen en weduwnaars er in de betreffende gemeente aanwezig zijn (van baby’s tot en met 100+ -jarigen) en welke ge loofsrichting de bewoners hebben. Daarnaast wordt er ook een aantekening gemaakt van de leeftijd op het moment van de telling.
Uit de volkstelling van 1829 blijkt de bevolking van Huizen uit 1.008 mannen en 1.029 vrouwen te bestaan, grofweg wonend tussen de Ceintuurbaan in het westen, de Gooilandweg aan de oostkant, de Botterstraat aan de noordzijde en de Haardstedelaan in het zuiden. Dit is in feite slechts het tellen van de “koppen”, want meer dan de vermelding van het aantal mannen en vrouwen bevat deze “volkstelling” niet. Bij de volkstelling van 1839 blijkt de mannelijke bevolking te zijn aangegroeid tot
1.156 zielen, terwijl het aantal vrouwen is toe genomen tot 1.186. In 10 jaar tijd een toename van in totaal 305 zielen.
Daarnaast wordt ook genoteerd tot welke geloofsrichting de inwoners behoren. De 2.342 inwoners omvatten 2.300 Protestanten, 15 Rooms-Katholieken en 5 Israëlieten. 22 inwoners geven aan niet tot een geloofsrichting te behoren (of willen dat niet kenbaar maken; wellicht ook toen al privacy-perikelen?). Om definitief een
Voorbeeld van een gezinskaart (Stadsarchief Amsterdam).
goed zicht te krijgen op de samenstelling van de bevolking wordt met ingang van 1 januari 1850 (Koninklijk Besluit van 22 december 1849) het bijhouden van een bevolkingsregister ingevoerd. Vanaf dat moment houden de burgerlijke autoriteiten, doorlopend, een register bij dat in een voorgeschreven vorm is vastgesteld en allerlei zaken, de burgers be treffende, op een landelijke, éénduidige, manier administreert. De administratie is per wooneenheid en omvat iedereen, van jong tot oud, die in die woone enheid zijn/haar domicilie heeft. Zo zijn, op één bladzijde, niet alleen de hoofdbewoners en hun kinderen geadministreerd, maar ook inwonende familieleden als (schoon)ouders, neven, nichten, en inwonend personeel, e.d. Bij verhuizingen worden de gegevens van de vertrekkende bewoner(s) doorgehaald op de betreffende pagina in de boeken en die van de nieuwe bewoners genoteerd op dezelfde pagina.
Het oudste bevolkingsregister van Huizen (1850-1861) opent op blad 1 met het gezin van Hendrik Slokker en Hendrikje van ’t Maalpad, tezamen met hun 5 kinderen, die bij het registreren reeds geboren zijn. Nadere bestudering van de registraties in het bevolkingsregister laat zien, dat bij het registreren van een gezin op een nieuw adres bij de, alsdan nog thuiswonende, kinderen eerst de jongens worden opgenomen en daarna de meisjes.
Volgens de registratie is Hendrik wever van beroep en geboren in 1814, Hendrikje is 2 jaar jonger. Als adres is geen straat of weg vermeld, maar gewoon “huis 3”. Op de kadastrale kaart van 1832 heeft alleen de Voorbaan, Achterbaan, Eemnesserweg en Speklaan (nu Lindenlaan) een naam. Alle andere (zand)paden zijn nog niet vernoemd, dus dient de huisnummering om een pand aan te duiden. Vergelijken van die kadastrale kaart met een luchtkaart van heden geeft aan dat huis 3 (kadastrale aanduiding C8) ongeveer in de buurt van de hoek Noorderweg/Piet Prinsstraat gesitueerd moet zijn geweest. Als 8ste bewoner van huis 3 staat genoteerd Anetje Makkinje, geboren in 1804 en overled en op 6 januari 1858. In de geboorteadministratie is echter in het jaar 1804 geen Anetje Makkinje te vinden.
De bevolkingsregisters van Huizen
Wellicht is hier een verwisseling met een Aaltje Makkinje met dezelfde overlijdensdatum, echter geboren op 10 december 1811, als dochter van Rut Makkinje en Annetje van der Poel. Wat de taak/rol van haar is in dit gezin, is onduidelijk. Na de invoering van het bevolkingsregister worden nog 4 kinderen geboren, die op volgord e van geboortedatum worden ingeschreven. (Van iedere bewoner wordt de geboorteplaats en de huwelijkse staat (gehuwd/ongehuwd) vermeld, tot welk kerkgenootschap men behoort en wat het beroep is of de middelen van bestaan zijn.
Tot zover de linker pagina van het register. Voor Hendrik Slokker en de medebewoners van huis nummer 3 is dit allemaal keurig ingevuld (zie de afbeelding hiervoor). Het rechter blad van het register heeft ook een aantal kolommen om gegevens op te tekenen: datum van vestiging in de gemeente, datum van overlijden, datum van vertrek uit de gemeente, of men in de gemeente woont of slechts een tijdelijk verblijf heeft, welke de vorige woonplaats is (indien van toepassing bij verhuizing b.v.) naar welke (nieuwe) woonplaats men vertrekt, wijzigingen in de burgerlijke staat (huwelijk/ scheiding) en als laatste kolom “aanmerkingen” over eventuele tijdelijke afwezigheid (krijgsdienst/gevangenis/schoolleerling, niet thuis wonend/student/e.d.).
In 1920 gaat men het bijhouden in boeken verlaten en wordt overgegaan naar een administratie op kaarten. Daar waar de gegevens van een huishouden in de boeken op twee pagina’s waren te vinden, staat nu alles op één losse (gezins)kaart.
Door het loslaten van de boeken-administratie, is door de overgang naar kaarten de binding van de bewoners met de woning verdwenen en is het lastig om de geschiedenis van een woning en haar bewoners te achterhalen. In 1936 worden de gezinskaarten vervangen door losbladige persoonskaarten, maar de inhoud en bedoeling zijn nog nog steeds dezelfde, echter de man en de vrouw in het gezin krijgen ieder een eigen kaart en de kinderen worden bijgehouden op de kaart van de vader. Het oude “gezinsverband” dat in de boeken duidelijk zichtbaar was wordt wel gehandhaafd door de naam van de vrouw op de kaart van de man te vermelden en vice versa. In oktober 1994 wordt het papier verlaten en de digitale weg ingeslagen.
Geraadpleegde bronnen: De Gemeentelijke Bevolkingsregisters, 1850-1920 - Knotter & Meijer; Centraal Bureau Genealogie - Centrum voor familiegeschiedenis: cbg.nl; Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen: gooienvechthistorisch.nl; Stadsarchief Amsterdam:
amsterdam.nl/stadsarchief; Wikipedia
Gé van der Pol, veelzijdig architect
Dick Kos
é van der Pol, veelzijdig architect: geobsedeerd door schoonheid en techniek
In mijn artikel over omgeving Haardstedelaan deel 1 (de Ratel, juni 2023) schreef ik over de in Huizen wonende architect Gé van der Pol die in de jaren 70 mijn aandacht trok omdat hij een lobby voerde voor het behoud van ’t Kleutershuis (pand Haafkens, Koningin Wilhelminaplein 7). Omstreeks 2010 sprak ik met Van der Pol, in een radiogesprek over zijn werk in Huizen, voor de microfoon van lokale omroep 6FM (thans NH Gooi). Hieruit is onderstaand artikel ontstaan.
Gé van der Pol was een veelzijdig mens. Hij noemde zijn werk als architect zijn “hoofd hobby” maar daarnaast had hij vele andere kanten: hij deed bijvoorbeeld aan zeilen, hij was boogie woogie blues pianist en hij restaureerde stoomwalsen. Hij won in 1965 met zijn eigen bluesgroep het jazzconcert in Loosdrecht. Hij woonde een deel van zijn
Rijdend op de stoomwals.
leven (jaren 70) in Huizen aan de Melkweg 11. Een straat verderop stond een ontwerp van hem, namelijk de Groepspraktijk aan de Meentweg/Kerkstraat, op de plek waar de oude Rehobothschool gestaan had. Van dit gebouw heeft hij altijd plezier gehad. Hij vond het jaren later nog altijd een leuk gebouw.
Gé van der Pol op stoomwals Pluisje.
Toen en Nu
Rienko Verboon Toen en Nu - Halte Lindenlaan
In 1917 werden de tramlijnen uit Bussum en Blaricum met elkaar verbonden en ontstond de Ceintuurbaan. In de splitsing met de Lindenlaan werd de halte Lindenlaan aangelegd. Eind 1925 ging de Gooische Stoomtram met motortrams rijden, hierbij werd elk half uur van station Naarden-Bussum via Huizen, Blaricum en Laren naar Hilversum gereden (Gooische ringlijn). De trams passeerden elkaar bij de halte Lindenlaan.
Twee motorwagens passeren elkaar, ca. 1930.
Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was de tram vrijwel vervangen door bussen. Het traject Huizen-Laren werd nog in 1940 opgebroken. In mei 1942 werd de lijn opnieuw aangelegd en op 23 mei 1942 werd de stoomtramdienst op de Gooische Ringlijn hervat. Op de foto de trams uit Bussum en Hilversum op 13 juli 1942. Foto: F.F.C. Bruijning.
In oktober 1947 reed de laatste stoomtram. Op de ansichtkaart De halte van Transdev lijn 100 naar station Naarden-Bussum uit vermoedelijk ca. 1955 is de bushalte richting Naarderstraat te op 17 juli 2023. Ook nu komen de bussen elkaar hier volgens
zien. De bus stopt op de rijbaan en heeft daar de nodige sporen dienstregeling nog ongeveer tegen. Kunt u nog het puntje van de achtergelaten. Nieuwe Kerk vinden? Foto: R. Verboon.
Bron: Op de Rails, 1942-06.
S.C. AH’78 viert 45-jarig bestaan
De Molukse voetbalclub AH’78 uit Huizen is een kleine club met een grote geschiedenis. Die kleine club vierde 10 juni 2023 het 45-jarig bestaan. Voor velen is AH’78 meer dan een voetbalclub. Het veld in het Stadspark in Huizen is inmiddels een stukje cultureel erfgoed. Samen met de kerk en het buurthuis is het al jarenlang de hoeksteen van de Molukse gemeenschap
in Huizen.
AH’78 is de derde voetbalclub van Huizen. Huizen herbergt een kleine maar hechte Molukse gemeenschap die naast deze eigen voetbalclub ook een eigen kerk en buurthuis heeft. Kort na de tweede wereldoorlog kwamen de eerste Molukkers naar Nederland. In Huizen werden zij geplaatst in kamp Almere. Na verloop van tijd werd er een voetbalteam opgericht dat tegen elftallen van bedrijven uit de omgeving voetbalde. De oprichters kozen ervoor om een eigen club te starten, omdat zij de Molukse cultuur wilden behouden. Sportclub Almere Huizen (AH’78) was ontstaan. “We kregen een voetbalveld in het stadspark toegewezen van de gemeente en er was niets”, herinnert Eppy Manuhutu, voorzitter van AH’78 zich. “In het begin voetbalden we hier met bouwlampen en autoverlichting. En nu hebben we zelfs een beregeningsinstallatie voor de grasmat.”
In 1978 werd de club officieel lid van de KNVB. In 2008 vierde de club dus haar 30-jarig jubileum. Dit werd onder andere opgeluisterd met de promotie van het eerste team naar de 3e klasse. In 2010 promoveerde AH’78 naar de tweede klasse. Na hier 4 seizoenen in te hebben gespeeld is het eerste elftal momenteel actief in de 4e klasse. De club heeft 4 elftallen actief in competitieverband (veld) en 1 team actief in competitieverband (zaal). Daarnaast is er sinds 2018 ook een “Walking Football” tak actief binnen AH’78. Alhoewel de meerderheid van het huidige ledenaantal Nederlands is, heeft de vereniging haar typisch Molukse stijl weten te behouden.De club heeft zijn wortels dus in de Molukse gemeenschap en is door middel van voetbal, respect en muziek samengesmolten met de Huizer bevolking. De geschiedenis van de club is nu vastgelegd in een boek dat op 10 juni werd gepresenteerd. Het eerste exemplaar werd door voorzitter Eppy Manuhutu aan burgemeester Niek Meijer overhandigd. Alles staat erin. Ook hoe de Molukse gemeenschap in Huizen terecht is gekomen. ‘Kleine club, grote historie’ is de titel van het boek geworden. Een uniek verhaal met veel foto’s van een bijzondere voetbalclub. Auteur is Rob Fabriek, die het boek samen met oud-voorzitter Henrique Banjaktoetoer schreef, met foto’s van Marcel Visser. Het boek is in de Huizer boekhandels verkrijgbaar.
Frits Egmond
Bronnen:
Website AH’78 – ah78.nl; NH Nieuws – 8 juni 2023
Foto’s: Frits Egmond
Wandeling Oud Naarden
Katharina Grosser
W
andeling Oud Naarden
Op 9 juni 2023 heeft Jan Rebel circa 15 deelnemers rondgeleid op
het landgoed en natuurgebied Oud Naarden. Het gebied is genoemd naar het eerdere dorp Naarden dat door de golven van de Zuiderzee werd verzwolgen.
Na de verwoesting van Oud Naarden in 1350 werd begin 15e eeuw in het overgebleven gebied een klooster gevestigd, zo’n 200 meter uit de kustlijn. In 1640 werd Oud Naarden verkocht aan vier Amsterdamse kooplieden. De stad Naarden had het geld nodig om de aanleg van de Naarder trekvaart mogelijk te maken. Het gebied van honderd hectare bestond toen uit de hofstede met hooi-, bouw- en weilanden met het recht om tien koeien en zes paarden op de meentgronden te laten grazen. In 1654 werd de grond van Oud Naarden opgesplitst in een oostelijke en een westelijke helft, Oud Naarden en Valkeveen, ieder met een herenhuis. Het klooster viel later ten prooi aan de golven van de Zuiderzee en in 1825 werd ook de hofstede bedreigd. De hofstede werd daarom in 1827 afgebroken en meer landinwaarts weer opgebouwd.
Onze wandeling begon in het natuurgebied tussen Naarden en Huizen middenin de bossen van Valkeveen bij het ‘Kindervakantiehuis Valkeveen’. Tot de dag van vandaag is het een kindervakantiekamp dat al ruim 100 jaar bestaat. In 1905 nam een groep Amsterdamse onderwijzers het initiatief om met 2000 kinderen van de basisschool een dagje buiten de stad door te brengen. Amsterdamse bleekneusjes die niet met vakantie gingen omdat hun ouders daar niet de middelen voor hadden, kwamen hiervoor in aanmerking. Het was een zodanig succes dat het navolging kreeg. Vanaf toen gingen elk jaar duizenden kinderen één dag naar buiten in de vrije natuur. Als gevolg van de Afsluitdijk is er geen zee meer, maar kan er in de bossen (6 hectare) vrij worden gespeeld, geleerd en genoten van het groen en de dieren.
Vanaf het Kindervakantiehuis lopen we enkele honderd meter richting de Vijverberg, een oude uitzichtheuvel, die dateert van omstreeks 1830. Dit bergje is aangelegd door Otto Roelofs, een Amsterdams koopman, die in die tijd eigenaar was van de Hofstede Valkeveen. In die tijd stond op het hoogste punt van de heuvel een achtzijdige koepel die uitzicht bood over de kuststrook. In de 18e eeuw werd deze plek meestal aangeduid als “de Vijver en de Berg”. Een enkele maal, mogelijk per abuis, kwam het woord Vijverberg voor en met deze benaming wordt deze heuvel tot de dag van vandaag aangeduid. Vanaf de Vijverberg heb je nog uitzicht op de plek waar heel lang geleden Naarden als gemeenschap haar oorsprong vond.
Huizer predikanten
Klaas Vos
Huizer predikanten - Gijsbert Spilt
In deze derde aflevering over predikanten wier wieg in ons dorp stond de man die een als Gereformeerde Bonder een opmerkelijke positie in nam bij de verschijning van de nieuwe psalmberijming van 1968.
Dit jaar wordt in de behoudende kerken volop herdacht dat 250 jaar geleden de zgn. oude berijming tot stand kwam. In de Oude Kerk alhier wordt uit deze berijming nog volop gezongen en in de andere hervormde kerken soms ook nog; in de Hersteld Hervormde Kerk is deze ook nog volop in gebruik. Ouderen onder de lezers en kerkelijk op het oude erf grootgebracht zullen nog vele verzen uit het hoofd (en hart) kunnen opzeggen en uit volle borst meezingen. Ik ben er ook vertrouwd mee en acht nog diverse van deze psalmen onverwoestbaar. Ik ben van mening dat zij mede ook door hun melodie verre te verkiezen zijn boven de evangelische liedjes die in menige kerk de psalmen aan het verdringen zijn. Maar dit geheel terzijde.
De oude berijming kwam destijds in plaats van de versie van Petrus Datheen, een in Vlaanderen geboren ex-priester die ook de Heidelberger Cathechismus vertaalde. Zijn psalmberijming was niet bepaald geschikt om op de Geneefse melodien te zingen. Alleen op hele noten was het nog te doen, wat overigens ook past bij de toenmalige opvatting van geloofstoe-eigening. Je zong als het ware de woorden bijna zoals je op school vroeger rijtjes leerde, dusdanig naar binnen dat het beklijfde. Bovendien werd er vrij hoog bijkans schreeuwend gezongen. De nieuwe en nu oude berijming van 1773, samengesteld uit bestaande bundels en een aantal nieuw gemaakte, was een verbetering, ofschoon het niet-ritmisch zingen nog tot in de vorige eeuw standaard was.
In een dertigtal gemeenten van zeer behoudende snit zoals oud-gereformeerd wordt Datheen nog gezongen, vooral in Zeeland.
Al in 1943 besloot het toenmalige Breed Moderamen – zeg kernbestuur – van de Nederlands Hervormde Kerk tot het instellen van een commissie van onderzoek naar de wenselijkheid en mogelijkheid van een nieuwe berijming. In 1950 wordt de Hervormde Commissie Psalmberijming ingesteld. Via proefbundels komt in 1968 de nieuwe berijming gebruiksklaar. Dichters als Martinus Nijhoff, Muus Jacobse, Willem Barnard, Jan Wit, Ad den Besten – die ook vele liederen schreven voor het Liedboek van 1973 – hadden als collectief een leeuwenarbeid verricht.
De Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk, zeg maar het organisatorisch verband van het behoudend deel, met jarenlang de vorig jaar overleden ir. Jan van de Graaf als haar secretaris, wees het gebruik van de nieuwe berijming resoluut af en in hun voetspoor deden dit ook de bij de Bond behorende gemeenten en predikanten.
Een uitzondering was ds. Spilt, die bijkans als roepende in de woestijn gloedvol betoogde dat de nieuwe berijming heel wat bijbelgetrouwer was en ook beter te zingen dan de 18e eeuwse, wier komst destijds ook voor beroeringen zorgde en door een toenmalige Gereformeerde Bond ook wel eens verworpen zou kunnen zijn. Hij kreeg bijval van een enkele Bonder zoals ds. S. Gerssen en de predikanten H. Jonker en M.J.G. van der Velden.
90 jaar Goois Natuurreservaat
Karen Heerschop
V
an het duizendjarige rijk naar ten eeuwigen dage
Eeuwenlang hadden de Gooise boeren, de erfgooiers, het collectieve gebruiksrecht van de gebieden in het Gooi (de woeste of gemene gronden). De meenten voor hun koeien en paarden, de engen voor akkerbouw, de heidevelden om hun schapen te weiden en de bossen voor het hakhout en om te jagen. De mest van de schapen werd in de potstallen gemengd met heideplaggen en gebruikt om de schrale grond van de meenten en engen te bemesten. Op deze manier zorgden de erfgooiers voor het ontstaan, het beheer en daarmee voor de instandhouding van de Gooise Natuur.
De erfgooiers waakten zorgvuldig over hun gebruiksrecht en dat was nodig. Een eeuwig conflict ging over de vraag van het eigendomsrecht: wie had het eigenlijk voor het zeggen op de gemene gronden. De erfgooiers moesten daardoor regelmatig grond opofferen. Maar in 1834 werd het probleem van het eigendomsrecht opgelost. De erfgooiers kregen het volle eigendomsrecht over de weiden en een deel van de heidevelden (bijna 3700 ha). Daarvoor in de plaats moesten ze het eigendomsrecht over de rest, 1735 ha, afstaan aan de Nederlandse staat. De erfgooiers vormden sindsdien een geheel onafhankelijke organisatie: De Vergadering van Stad en Lande van Gooiland. Dit leek een eind te maken aan de wrijving en langdurige processen. Maar aan het eind van de 19e en in het begin van de 20e eeuw deed zich een aantal gebeurtenissen voor waardoor de Gooise natuur opnieuw onder druk kwam te staan.
Trein en tram
90 jaar Goois Natuurreservaat
beiders aantrekkelijk moesten kunnen wonen en dat
In 1874 werd de spoorlijn vanuit Amsterdam naar het Gooi in gebruik genomen en daarmee werd het Gooi interessant voor (rijke) Amsterdammers om er te wonen en te recreëren. In 1882 volgde een tramverbinding en in de jaren 1920 lagen er plannen klaar voor een elektrische tramverbinding die van Amsterdam dwars door bossen en heide naar het Gooi zou lopen. Het Larense Eerste Kamerlid Henri Polak (1868-1943) was een groot pleitbezorger voor het behoud van erfgoed en landschap en protesteerde tegen de komst van de verbinding met Amsterdam door een elektrische tram. Het zou volgens hem de elektrocutie en daarmee de teloorgang van het Gooi inluiden. In 1926 lanceerde de Amsterdamse wethouder De Miranda een plan voor een tuinstad met 25.000 woningen voor Amsterdamse arbeiders. Dit zou betekenen dat het hele heidegebied tussen Bussum, Hilversum en Laren volgebouwd zou worden. De Miranda vond dat ook ardit geen voorrecht was voor de rijke Amsterdammers. De plannen lokten veel protesten uit en leidde tot Kamervragen en veel negatieve publiciteit. Zowel de bedenkers van de plannen als de Gooise gemeentebesturen veranderden van inzicht: “De instandhouding of de bevordering van het natuurschoon, hetwelk immers voor den bloei en de welvaart onzer gemeenten als een vitaal belang kan worden aangemerkt,” was sindsdien het officiële beleid.
Vuilnisstort
Al eerder, in 1905, had de Amsterdamse gemeenteraad het Naardermeer als vuilnisstort aangewezen. De enige manier om dat te stoppen was door het gebied aan te kopen. Schoolmeesters Jac. P. Thijsse en Eli Heimans richtten in Artis Amsterdam de ‘Vereeniging tot behoud van natuurmonumenten’ op. Al in 1906 hadden ze genoeg leden om het Naardermeer te kopen. Zo ontstond het eerste natuurreservaat van Nederland.
Protesten
De Gooise bevolking groeide sterk en de gemeentebesturen zochten naar mogelijkheden om hun bebouwde gebied uit te breiden. Het bestuur van de Vergadering van Stad en Lande had tot dan toe altijd bestaan uit rasechte erfgooiers, maar omdat steeds meer inwoners van buiten zich in het Gooi vestigden kwamen er in de loop van de negentiende eeuw steeds meer stedelingen, niet-erfgooiers, in het bestuur. Zij waren meer uit op grondverkopen aan de uitbreidende dorpen dan het verdedigen van boerenbelangen. De gerechtigden zelf hadden niets meer te zeggen over hun eigen collectieve bezit. Protesten van de erfgooiers konden niet uitblijven. In 1898 barstte de bom. De Larense erfgooier en onbezoldigd veldwachter Harmen Vos schoot een haas. Hij was hiermee in overtreding, want het jachtrecht bleek door het bestuur te zijn verpacht aan koninginmoeder Emma. Vos kreeg dus een proces-verbaal voor stroperij en kwam voor de rechter. Hij verweerde zich daar door te zeggen dat hij als erfgooier op eigen grond jaagde en dat hij dus geen vergunning nodig had. Stad en Lande was volgens hem niet bevoegd om de jacht te verpachten. Vos kreeg ongelijk, maar als echte erfgooier legde hij zich er niet bij neer. De zaak kwam uiteindelijk bij de Hoge Raad. Daar werd de zaak na drie jaar geseponeerd. Intussen bestond er meer ontevredenheid. Dit bracht
Machiel Janszoon Majoor uit Laren ertoe om met 200 erfgooiers een tegenpartij op te richten met Floris Vos als voorman. In 1903 volgde nog een incident waarbij de jonge Larense erfgooier Hendrik Smit het leven liet. Al dit geharrewar tussen twee partijen kwam ook bij de landelijke politiek binnen en het was aanleiding voor een erfgooierswet die in maart 1912 in de Tweede Kamer werd aangenomen. Alle gemene gronden (3260 ha) werden toegekend aan de bij wet ingestelde erfgooiersorganisatie de ‘Vereniging Stad en Lande van Gooiland’ met een bestuur van 15 leden en een door de Kroon benoemde voorzitter, Emil Luden. In de wet werd vastgelegd dat een voorstel tot opheffing van de vereniging (en dus verkoop van gronden) niet eerder dan 15 jaar na de inwerkingtreding van de wet mocht worden gedaan.
Bouw beteugelen
Natuurbeschermers vreesden dat na die periode (in 1927) de natuurgebieden te gelde zouden worden gemaakt, onder meer voor woningbouw, zoals voor plannen als van De Miranda en uitbreiding van de dorpen. In 1925 kwam de zogeheten centrale schoonheidscommissie in een rapport tot de conclusie dat de Gooise dorpen te midden van de natuur lagen en dat dit zo moest blijven. Sterker, bij bouwwerkzaamheden was die natuur richtinggevend. Verdere bebouwing moest niet worden verhinderd maar wel worden beteugeld.
Natuurreservaat
In 1930 schreef de Commissaris van de Koningin in Noord-Holland, A. Roëll, een brief aan de Gooise gemeenten met de uitnodiging om te spreken over het behoud van het natuurschoon in het Gooi. Al sinds 1926 had Roëll vertrouwelijk overlegd met E. Luden,
90 jaar Goois Natuurreservaat
de voorzitter van de Vereniging. De voorganger van Roëll, P.G. Van Tienhoven, was inmiddels voorzitter van de Vereniging Natuurmonumenten. Samen zorgden zij ervoor dat delen van het bezit van Stad en Lande werden ondergebracht in een natuurreservaat. De erfgooierswet werd daarvoor zelfs aangepast, zodat de Vereniging Stad en Lande een deel van haar bezit kon afstaan tegen een eenmalige uitkering aan alle rechthebbende erfgooiers. Ze zorgden ook voor een samenwerking tussen de provincie Noord-Holland, de gemeente Amsterdam en de zes Gooise gemeenten om te komen tot een bestuur van de nieuwe natuurbeschermingsorganisatie. In 1932 werd de dat jaar opgerichte Stichting Gooisch Natuurreservaat voor twee miljoen gulden eigenaar van 1524 hectare bos en heide, en bovendien voor één miljoen gulden van 104 hectare particulier bos. De totale som kwam zodoende op drie miljoen gulden waarvoor Amsterdam voor de helft, de Gooise gemeenten voor een derde en de provincie voor een zesde garant stond. De nieuwe ‘Stichting Gooisch Natuurreservaat’ zou een lening van drie miljoen gulden aangaan, af te lossen in 75 jaar. Omvangrijke delen van de Gooise heidevelden en bossen waren vanaf dat moment ‘ten eeuwigen dage’ beschermde natuurgebieden waardoor uitbreiding van de dorpen voorgoed afgewend en onmogelijk was. Veel armere erfgooiers moesten de ontvangen vergoeding echter direct weer als korting op hun uitkering terugbetalen, soms aan dezelfde gemeente als waar het geld vandaan kwam. Dit effect was die gemeentes tevoren bekend, zodat ze de gebieden deels ‘gratis’ in handen kregen.
Uitbreidingen
In de jaren die volgden werden er gestaag percelen en complexen toegevoegd aan het reservaat. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog was het totale bezit gestegen van 1628 ha naar 1773 ha. Halverwege de jaren vijftig ging het aantal hectares snel omhoog door de aanwinst van het Magdelenabos (9,5 ha onder Naarden), de Hengstenberg (46 ha onder Hilversum) en de Zwarte Berg (36 ha bij de Hoorneboegse heide). Het bezit steeg tot 1862 ha. De roerige jaren zestig moesten nog beginnen met de nieuwe golven van woningnood. Het Goois Natuurreservaat bleef echter vasthouden aan zijn bezit en wist over het algemeen goed met de veranderende maatschappelijke verhoudingen om te gaan. Toch moest hier en daar grond worden afgestaan voor de aanleg en verbetering van snelwegen. En ook maakte het aanlijngebod voor honden in 1975 veel los bij de Gooise inwoners. De grootste uitbreiding van het reservaat kwam tot stand toen de gemeente Hilversum in 1989 besloot het Spanderswoud (200 ha), een groot deel van Anna’s Hoeve (47 ha), het Hoogt van ’t Kruis (25 ha) en nog een aantal verspreid gelegen percelen aan het Goois Natuurreservaat over te doen. Het Goois Natuurreservaat bestaat op dit moment uit 65 afzonderlijke natuurgebieden, deels met elkaar verbonden. En met de aankoop van het Kocherbos bij Muiden, afgelopen jaar, bezit het Goois Natuurreservaat nu een kleine 3000 ha natuurgebied. Het grootste gebied is de Westerheide tussen Laren en Hilversum. De naamgeving van de heidevelden is overigens ontstaan vanuit het perspectief van Laren.
Grote grazers en schapen
Eind jaren tachtig verschenen de grote grazers (Charolaiskoeien en Schotse Hooglanders) in het Gooi in de strijd tegen verbossing. Met de schapen wilde het al geruime tijd niet lukken.
90 jaar Goois Natuurreservaat
vanaf de Grebbenberg om aandacht te vragen voor de versnippering van de natuurgebieden. Het Goois Natuurreservaat is nog steeds bezig de versnipperde en losgeraakte gebieden weer te verbinden via ecoducten. Een aantal is er intussen gerealiseerd, waaronder het langste ecoduct ter wereld, bij zanderij Crailo.
Een jaar na aankomst van de schapen werd de schaapskooi in brand gestoken en ging de kooi met schapen in vlammen op. Maar door de vele begunstigers en ondersteunende bedrijven werd de schaapskooi in Blaricum op 4 april 2009 opnieuw geopend. Inmiddels zijn er twee kuddes, de Larense kudde en de Blaricumse kudde, en is de bestaande schaapskooi in Laren weer in gebruik genomen. De schaapskuddes lopen meestal op de centraal gelegen heidevelden, maar ze grazen ook in de overige gebieden.
Geen overname
Bij het 75-jarig bestaan van het Goois Natuurreservaat keerden de schapen terug op de heide, na een trektocht In 2015 werd de zelfstandigheid van het Goois Natuurreservaat bedreigd. Het Goois Natuurreservaat zou niet sterk genoeg zijn en de taken zouden moeten worden overgenomen door een grotere organisatie. Het Noord-Hollandse waterleidingbedrijf PWN werd genoemd als kandidaat. Tegenstanders van deze visie, waaronder veel inwoners uit Laren, verenigden zich in de stichting Vrienden van het Goois Natuurreservaat. Mede door de weerstand vanuit de bevolking ging de overname uiteindelijk niet door. Daarna is er gewerkt aan een betere governance (een bestuur met een onafhankelijk voorzitter en twee onafhankelijke deskundige bestuursleden), verhoogden de Gooise gemeenten, Amsterdam en de provincie hun financiële bijdrage substantieel en vond er een reorganisatie van de organisatie plaats waardoor het Goois Natuurreservaat weer robuust de toekomst in kon gaan.
Uittreding
In 2012 al kondigde de gemeente Amsterdam aan de deelname aan de stichting te willen beëindigen. Na een aantal rechtszaken werd in maart 2021 overeenstemming bereikt. De gemeente Amsterdam treedt uit het Goois Natuurreservaat en betaald een uittreedsom van ruim 5,2 miljoen euro. De provincie Noord-Holland wilde de samenwerking met de andere partijen anders vormgeven. In december 2021 hebben de betrokken partijen een akkoord bereikt. De provincie treedt uit de stichting en betaald eenmalig 16 miljoen euro aan het Goois Natuurreservaat. Het Goois Natuurreservaat krijgt nu een gelijke behandeling als andere natuurorganisaties in de provincie Noord-Holland.
Ongeschonden houden
In artikel 2 van de statuten van de Stichting Goois Natuurreservaat staat: De instandhouding van het natuurschoon in het Gooi door de verkrijging van de aldaar gelegen terreinen, ten einde deze ten eeuwigen dage ongeschonden als natuurreservaat te behouden en aan het publiek, door vrije toegang tot die terreinen onder eventueel te stellen bepalingen, het genot van het natuurschoon te verzekeren. Al 90 jaar lang is dit de drijfveer voor het Goois Natuurreservaat om zo het duizendjarige rijk, de erfenis van de erfgooiers te behouden. En zoals het er nu uitziet zullen ze dat blijven doen ten eeuwigen dage…
Bronnen:
Kos A. en Abrahamse K., Erfgooiers. Ten eeuwigen Dage, Zwolle 2007
Kos A., Gooise grazers, Hasselt 2010
Kos A., Erfgooiers, stad en lande van Gooiland, Amsterdam 2019 Vrankrijker A.J.C. de, Stad en Lande van Gooiland, geschiedenis en de problemen van de erfgooiers 968-1968, Bussum 1968 Vrankrijker A.J.C. de, Het Goois Natuurreservaat, Bussum 1957
*) Karen Heerschop is vice-voorzitter van de Stichting Stad en Lande van Gooiland en was o.a. wethouder van Hilversum, waarnemend burgemeester in een aantal gemeenten en interim-voorzitter en interim-directeur van het Goois Natuurreservaat.

